Νομική προστασία βάσεων δεδομένων

Πρωτοτυπία των βάσεων δεδομένων

Οι βάσεις δεδομένων συνδέονται στενά με το περιβάλλον των νέων
τεχνολογιών. Σύμφωνα με το άρθρο 3 της Οδηγίας 96/9/ΕΟΚ, προστατεύονται
από το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας εφόσον λόγω της επιλογής ή
διευθέτησης των περιεχομένων τους αποτελούν «προσωπικά πνευματικά
δημιουργήματα» του δημιουργού τους. Δεν πρόκειται για πολύ αυστηρή
προϋπόθεση για την χορήγηση της προστασίας. Η πρωτοτυπία οριζόμενη ως
«προσωπική πνευματική δημιουργία» συναντάται και στην Οδηγία για τη
νομική προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών (βλ. άρθρο 1
παρ. 3). Ωστόσο, η προστασία του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας δεν θα
χορηγείται εάν η δομή ή επιλογή των περιεχομένων της βάσης είναι η
συνηθισμένη ή ακολουθεί ένα «πρότυπο» που έχει επικρατήσει για
συγκεκριμένο τύπο βάσεων δεδομένων.

Για παράδειγμα, εάν τα περιεχόμενα μιας ατζέντας με
ονόματα και τηλέφωνα ή διευθύνσεις έχουν ταξινομηθεί με αλφαβητική σειρά
δεν θα διαπιστώνεται κατά κανόνα πρωτοτυπία στην διευθέτηση των
περιεχομένων.

 

Ενα ακόμη παράδειγμα : σε έναν κατάλογο μιας
νομικής βιβλιοθήκης, εάν οι τίτλοι των βιβλίων ταξινομούνται αλφαβητικά
βάσει ονόματος συγγραφέα και αντικειμένου, π.χ. οικογενειακό δίκαιο,
ποινικό δίκαιο κ.λπ., δεν θα διαπιστώνεται πρωτοτυπία στον τρόπο
διευθέτησης των περιεχομένων του καταλόγου.

 

Η κοινοτική Οδηγία 96/9/ΕΟΚ

Η Οδηγία 96/9/ΕΟΚ για τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων έχει
δημιουργήσει ένα καθεστώς διπλής προστασίας για διαφορετικά μέρη μιας
βάσης δεδομένων. Η πρωτότυπη επιλογή ή διευθέτηση των περιεχομένων
προστατεύεται από το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, ενώ τα περιεχόμενα
της βάσης, ως σύνολο ή ουσιώδες μέρος, είναι δυνατό να προστατεύονται
από ένα νέο ιδιοκτησιακού χαρακτήρα δικαίωμα, το δικαίωμα ειδικής φύσης
του κατασκευαστή βάσης δεδομένων. Το ΔΕΚ κλήθηκε να απαντήσει σε μια
σειρά από πολύ σημαντικά ερωτήματα αναφορικά με την ερμηνεία και
εφαρμογή των θεμελιωδών δικαιικών εννοιών της Οδηγίας 96/9/ΕΟΚ
(αποφάσεις της 9ης Νοεμβρίου 2004). Οι υποθέσεις που οδήγησαν στην λήψη
των αποφάσεων αφορούσαν στην δυνατότητα προστασίας από το δικαίωμα του
κατασκευαστή πληροφοριακών συλλογών που αποτελούνταν από προγράμματα
αθλητικών αγώνων.

Για τον σχολιασμό αυτών των αποφάσεων βλ. T. Synodinou, “Legal protection of databases: Analysis of the ECJ judgments”, May 2007, available on line at:  https://www.academia.edu/3349096/Analysis_of_the_2004s_ECJ_rulings_on_sui_generis_database_right

Βλ. επίσης : T. Synodinou, «Databases: sui generis protection and copyright protection», http://kluwercopyrightblog.com/2011/12/20/databases-sui-generis-protection-and-copyright-protection
Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της διττής προστασίας είναι τα ακόλουθα :

  • Ο ορισμός της βάσης δεδομένων είναι πολύ ευρύς : Ως βάση δεδομένων
    εννοείται η συλλογή έργων, δεδομένων ή άλλων εναξάρτητων στοιχείων,
    διευθετημένων κατά συστηματικό ή μεθοδικό τρόπο και ατομικλως
    προστιτών, με ηλεκτρονικά μέσα ή άλλο τρόπο. (άρθρο 1 παρ. 2 Οδηγίας)
    Μια πολύ μεγάλη ποικιλία συλλογών,
    ηλεκτρονικών ή μη, είναι δυνατό να αποτελούν βάσεις δεδομένων :
    τηλεφωνικοί κατάλογοι, συλλογές πληροφοριών πρακτορείων τύπου, λεξικά,
    κατάλογοι βιβλιοθηκών, ιστοχώροι (Websites), εφημερίδες κ.λπ. Ωστόσο,
    δεν αποτελούν βάσεις δεδομένων συλλογές των οποίων τα περιεχόμενα δεν
    είναι ανεξάρτητα μεταξύ τους, αλλά συνδέονται στενά νοηματικά, όπως
    οπτικοακουστικά ή λογοτεχνικά έργα. Από την άλλη, μια συλλογή
    οπτικοακουστικών έργων είναι δυνατό να αποτελεί βάση δεδομένων.
  • Η κλασική προστασία του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας
    (περιουσιακό και ηθικό δικαίωμα) χορηγείται στον δημιουργό της βάσης
    δεδομένων που παρουσιάζει πρωτοτυπία στην διευθέτηση ή επιλογή των
    περιεχομένων της.
  • Το δικαίωμα ειδικής φύσης χορηγείται στον κατασκευαστή της βάσης
    δεδομένων που μπορεί να είναι και νομικό πρόσωπο. Αφορά όχι την δομή
    («σκελετό») της βάσης, αλλά τα περιεχόμενα της. Προϋπόθεση της
    χορήγησης της προστασίας δεν είναι η πρωτοτυπία, αλλά η καταβολή
    ουσιώδους επένδυσης στην απόκτηση, επαλήθευση ή παρουσίαση των
    περιεχομένων. Η επένδυση μπορεί να είναι ποσοτική ή ποιοτική. Αυτό
    σημαίνει ότι η επένδυση δεν είναι αμιγώς οικονομική, αλλά ότι
    λαμβάνονται υποψη οι ώρες εργασίας, ο αριθμός των ατόμων που
    απασχολήθηκαν σ’αυτά τα στάδια της κατασκευής της βάσης, η ενέργεια, ο
    κόπος και η ποιότητα της εργασίας που καταβλήθηκε κ.λπ.
    Σύμφωνα με την νομολογία του ΔΕΚ, η έννοια της επένδυσης που συνδέεται
    με την απόκτηση του περιεχομένου μιας βάσης δεδομένων νοείται «ως
    δηλούσα τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την αναζήτηση υφιστάμενων
    στοιχείων και τη συγκέντρωσή τους στη βάση», ενώ εξαιρούνται τα μέσα
    που χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία ανεξάρτητων στοιχείων. Με άλλα
    λόγια, οι επενδύσεις που καταβάλλονται για τη δημιουργία των δεδομένων
    δεν λαμβάνονται υπόψη για τη χορήγηση του δικαιώματος ειδικής φύσης.

 

Για παράδειγμα, μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων στο
Διαδίκτυο με αγγελίες για ανεύρεση εργασίας προστατεύεται από το
δικαίωμα ειδικής φύσης όταν ο κατασκευαστής της δεν αντέγραψε απλά τα
περιεχόμενα με τις αγγελίες από κάποια άλλη πηγή, αλλά κατέβαλε
σημαντικό χρόνο, προσπάθεια και ενέργεια για την συλλογή τους, την
επαλήθευσή τους ή ψηφιοποίησή τους ή την παρουσίασή τους μέσα από μια
λειτουργική δομή.

Το δικαίωμα ειδικής φύσης (sui generis), το οποίο προσομοιάζει με
συγγενικό δικαίωμα, χορηγεί στον κατασκευαστή της βάσης την εξουσία να
επιτρέπει ή να απαγορεύει την εξαγωγή ή/και επαναχρησιμοποίηση του
συνόλου ή ουσιώδους από ποσοτική ή ποιοτική άποψη μέρους των
περιεχομένων της βάσης δεδομένων.
Επίσης, την εξουσία να απαγορεύει ή να επιτρέπει την συστηματική και
επανειλημμένη εξαγωγή ή/και επαναχρησιμοποίηση ακόμη και επουσιώδους
μέρους των περιεχομένων, εφόσον οι πράξεις αυτές έχονται σε σύγκρουση με
την κανονική εκμετάλλευση της βάσης δεδομένων ή προκαλούν βλάβη στα
νόμιμα συμφέροντα του κατασκευαστή της. Η εξουσία απαγόρευσης της
εξαγωγής καλύπτει κάθε μορφή αναπαραγωγής μιας βάσης δεδομένων, τόσο
μόνιμης όσο και προσωρινής.
Η εξουσία απαγόρευσης της επαναχρησιμοποίησης παρέχει στον κατασκευαστή
το δικαίωμα να επιτρέπει ή να απαγορεύει κάθε μορφή διάθεσης του
περιεχομένου μιας βάσης δεδομένων, όπως μέσω της διανομής υλικών
αντιγράφων, της εκμίσθωσης και της μετάδοσης με άμεση επικοινωνία.
Σύμφωνα με το ΔΕΚ, η έννοια του ουσιώδους μέρους από ποσοτική άποψη
αναφέρεται στον όγκο ή αριθμό των δεδομένων που αποτέλεσαν αντικείμενο
εξαγωγής ή επαναχρησιμοποίησης σε σχέση πάντοτε με τον συνολικό όγκο ή
αριθμό των περιεχομένων της βάσης δεδομένων. Παράλληλα, σύμφωνα με την
κρίση του ΔΕΚ αναφορικά με τον προσδιορισμό του ουσιώδους μέρους απο
ποιοτική άποψη, τα περιεχόμενα που αποτέλεσαν αντικείμενο εξαγωγής και
επαναχρησιμοποίησης συνιστούν ποιοτικώς ουσιώδες μέρος του συνόλου εάν
για την απόκτηση, την επαλήθευση ή την παρουσίασή τους καταβλήθηκε
ουσιώδης επένδυση.

Για παράδειγμα, έχει κριθεί ότι κάποιος που δημιούργησε ένα λογισμικό που συνδέονταν αυτόματα κάθε 3 λεπτά με τον on-line ηλεκτρονικό τηλεφωνικό κατάλογο εταιρίας για να «κατεβάσει» τα περιεχόμενά του τμηματικά, παραβίαζε το δικαίωμα ειδικής φύσης.

Η διάρκεια του δικαιώματος sui generis είναι δεκαπέντε χρόνια από την
1η Ιανουαρίου του έτους που έπεται της ημερομηνίας περάτωσης της βάσης
δεδομένων ή της ημερομηνίας διάθεσής της στο κοινό. οποιασδήποτε
ουσιώδης τροποποίηση, αξιολογούμενη ποσοτικά ή ποιοτικά, του
περιεχομένου της βάσης δεδομένων, ιδίως εξαιτίας της διαδοχικής σώρευσης
προσθηκών, διαγραφών ή μετατροπών, που έχουν ως αποτέλεσμα να θεωρείται
ότι πρόκειται για νέα ουσιώδη επένδυση χορηγεί μια νέα ανεξάρτητη
δεκαπενταετή προστασία.

Για παράδειγμα, σε βάση δεδομένων με νομικές πληροφορίες, η οποία εμπεριέχει εθνική και διεθνή νομοθεσία και δικαστικές αποφάσεις, η συνεχής διαδοχική σώρευση προσθηκών και αλλαγών στα περιεχόμενα (προσθήκη νέων νόμων, τροποποίηση νόμων, προσθήκη αποφάσεων κ.λπ.) καταλήγει πιθανώς σε νέα ουσιώδη επένδυση, επειδή χρειάζεται η καταβολή σημαντικού χρόνου, προσπάθειας, ενέργειας από εξειδικευμένους επιστήμονες που ταξινομούν την νομοθεσία και τις αποφάσεις και κάνουν τις απαραίτητες τροποποίησεις .