Προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών

Χρηστικός χαρακτήρας και πρωτοτυπία

Τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι έργα με πρωτίστως
χρηστικό χαρακτήρα. Προϋπόθεση για την προστασία τους είναι η διαπίστωση
της ύπαρξης πρωτοτυπίας, η οποία στην περίπτωση αυτή δεν εκλαμβάνεται ως
έκφραση της προσωπικότητας του δημιουργού (υποκειμενικό κριτήριο). Το
πρόγραμμα προστατεύεται εφόσον αποτελεί «προσωπικό πνευματικό
δημιούργημα του δημιουργού του» (άρθρο 1 παρ. 3 Οδηγίας 91/250/ΕΟΚ,
άρθρο 2 παρ. 3 του Ν. 2121/1993 και άρθρο 3 (2) του κυπριακού Ν. 59/1976). πρόκειται για μια συμβιβαστική εκδοχή  της έννοιας της πρωτοτυπίας, η οποία συνδυάζει υποκειμενικά κριτήρια με το κριτήριο της έλλειψης αντιγραφής του αγγλοσαξωνικού copyright. Στην ελληνική έννομη τάξη αυτό σημαίνει ότι αναφορικά με προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών δεν εφαρμόζεται το κριτήριο της στατιστικής μοναδικότητας του έργου, αλλά το κριτήριο του άρθρου 2 παρ. 3 του Ν. 2121/1993.

Η Κοινοτική Οδηγία 91/250/ΕΟΚ

Η Οδηγία 91/250/ΕΟΚ δημιούργησε ένα καθεστώς εναρμονισμένης
προστασίας για τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών από το δίκαιο
πνευματικής ιδιοκτησίας στην κοινοτική έννομη τάξη. Πρόκειται για την
πρώτη κοινοτική Οδηγία αναφορικά με θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Ολα
τα κράτη μέλη έχουν μεταφέρει την Οδηγία. Σύμφωνα με τις διατάξεις της
Οδηγίας αυτής, τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών προστατεύονται ως
έργα λόγου. Η προστασία παρέχεται σε κάθε μορφής έκφραση του
προγράμματος, ενώ οι ιδέες και οι αρχές στις οποίες βασίζεται το
πρόγραμμα, περιλαμβανομένων και εκείνων στις οποίες βασίζονται τα
συστήματα διασύνδεσής του, δεν προστατεύονται. Η μη προστασία της
αφηρημένης ιδέας αποτελεί βασική αρχή του δικαίου πνευματικής
ιδιοκτησίας. Προστατεύονται ο κώδικας μηχανής (object code) και ο
πηγαίος κώδικας (source code) καθώς και το προπαρασκευαστικό υλικό
σχεδιασμού του προγράμματος. Ειδικότερα, το τελευταίο προστατεύεται μόνο
εφόσον είναι τόσο συγκεκριμένο ώστε να μπορεί το πρόγραμμα να προκύψει
από αυτό σε μεταγενέστερο στάδιο. Αυτό θα εξετάζεται σε κάθε
συγκεκριμένη περίπτωση. Συνήθως το πρόγραμμα αρχίζει να προστατεύεται
όταν αποκτά τη μορφή του διαγράμματος ροής.

Για τη νομική προστασία των προγραμμάτων η/υ (αντικείμενο προστασίας)

βλ.  T. Synodinou,    » Decrypting the code: CJEU SAS vs. World Programming», 7 May 2012, http://kluwercopyrightblog.com/2012/05/07/decrypting-the-code-cjeu-sas-vs-world-programming/

Οι βασικές διαφορές στην προστασία του λογισμικού σε σχέση με τους γενικούς κανόνες προστασίας είναι οι εξής :

  • Δημιουργία από μισθωτό : (Αρθρο 2 παρ. 3 Οδηγίας, άρθρο 40 Ν.
    2121/1993) Ορίζεται ότι το περιουσιακό δικαίωμα σε πρόγραμμα
    ηλεκτρονικού υπολογιστή, που δημιουργήθηκε από μισθωτό σε εκτέλεση
    σύμβασης εργασίας ή σύμφωνα με τις οδηγίες του εργοδότη του,
    μεταβιβάζεται αυτοδικαίως στον εργοδότη, εκτός αν υπάρχει αντίθετη
    συμφωνία.  Στην κυπριακή έννομη τάξη εφαρμόζεται ο γενικός κανόνας του άρθρου 11 του Ν. 59/1976. Για τη δημιουργία προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή από μισθωτό υπό το καθεστώς της κοινοτικής Οδηγίας βλ. αναλυτικά : T. Synodinou, Computer programs created by employees,  https://www.academia.edu/1424815/Synodinou_computerprogramsemployees
  • Δεν υπάρχει ο περιορισμός της αναπαραγωγής για ιδιωτική χρήση. Ενώ
    ο χρήστης ενός κλασικού έργου λόγου, όπως ενός λογοτεχνικού έργου,
    μπορεί εφόσον δεν παραβιάζεται το τεστ των τριών σταδίων να προβαίνει
    σε αναπαραγωγή για ιδιωτική χρήση, ο χρήστης ενός προγράμματος
    ηλεκτρονικού υπολογιστή δεν μπορεί να προβεί σε ιδιωτική αναπαραγωγή.
    Μπορεί, όμως, να προβεί στη δημιουργία ενός εφεδρικού αντιγράφου, το
    οποίο όμως θα χρησιμοποιήσει μόνο σε περίπτωση απώλειας ή καταστροφής
    του αρχικού αντιγράφου επί του οποίου απολαμβάνει δικαίωμα χρήσης.
  • Αποσυμπίληση και διόρθωση των λαθών. Ο νόμιμος χρήστης του
    προγράμματος μπορεί, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς πληρωμή
    αμοιβής, να προβεί σε πράξεις που καλύπτονται από το περιουσιακό
    δικαίωμα του δημιουργού εφόσον η διενέργειά τους είναι απαραίτητη
    προκειμένου να ληφθούν οι αναγκαίες πληροφορίες για τη
    διαλειτουργικότητα ενός ανεξάρτητα δημιουργηθέντος προγράμματος
    ηλεκτρονικού υπολογιστή με άλλα προγράμματα, εφόσον οι αναγκαίες για τη
    διαλειτουργικότητα πληροφορίες δεν ήταν ήδη ευκόλως και ταχέως προσιτές
    στο νόμιμο χρήστη και εφόσον οι πράξεις περιορίζονται στα μέρη του
    αρχικού προγράμματος, που είναι απαραίτητα για τη διαλειτουργικότητα
    αυτή. Πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό δικαίωμα του νόμιμου χρήστη,
    δεδομένου ότι επιτρέπει τη δημιουργία νέων προγραμμάτων που μπορούν να
    επικοινωνούν με το πρόγραμμα που υφίσταται αποσυμπίληση. Η εφαρμογή της κλασικής αρχής της ελεύθερης πρόσβασης και χρήσης της ιδέας στα
    προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών δεν είναι εύκολη υπόθεση,
    δεδομένου ότι η μορφή του δυαδικού κώδικα με την οποία παρέχεται το
    πρόγραμμα δεν επιτρέπει την άμεση πρόσβαση στις ιδέες και στις αρχές
    πάνω στις οποίες βασίζεται η λειτουργία του. Η πρόσβαση αυτή είναι
    εφικτή μόνο μέσω μιας διαδικασίας μετατροπής του ακατανόητου στον
    προγραμματιστή κώδικα μηχανής (object code) σε πηγαίο κώδικα
    (ψευδοκώδικα, «pseudocode»), η οποία ωστόσο προϋποθέτει την άδεια του
    δημιουργού στο μέτρο που συνεπάγεται τη διενέργεια πράξεων αναπαραγωγής και προσαρμογής του προγράμματος. Πρόκειται για την τεχνική διαδικασία της αποσυμπίλησης, η οποία αποτελεί μια μορφή «αντίστροφης μεταγλώττισης» (reverse engineering).
  • Παράλληλα, επιτρέπεται, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς
    πληρωμή αμοιβής, η αναπαραγωγή, η μετάφραση, η προσαρμογή, η διασκευή ήοποιαδήποτε άλλη μετατροπή ενός προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή,
    όταν οι πράξεις αυτές είναι αναγκαίες για την κατά προορισμό
    χρησιμοποίηση του προγράμματος, συμπεριλαμβανομένης και της διόρθωσης
    σφαλμάτων, από το πρόσωπο που το απέκτησε νομίμως. Ωστόσο η συντήρηση του προγράμματος(maintanance) δεν καλύπτεται από το δικαίωμα διόρθωσης σφαλμάτων, ενώ είναι προφανές ότι δεν εμπίπτει στην κατά προορισμό χρήση του προγράμματος η εγκατάστασή του σε περισσότερους υπολογιστές ή  η χρήση του σε δίκτυο, εάν κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται ρητά από την άδεια χρήσης ή την ειδική συμφωνία των μερών, όπως εάν π.χ. το
    πρόγραμμα έχει αναπτυχθεί κατά παραγγελία συγκεκριμένης επιχείρησης για
    να λειτουργεί σε δίκτυο.
  • Προστασία των τεχνολογικών μέτρων : Στα ειδικά μέτρα προστασίας που
    προβλέπονται από το άρθρο 7 της Οδηγίας, συμπεριλαμβάνεται η απαγόρευση
    θέσης σε κυκλοφορία και της κατοχής για εμπορικούς σκοπούς μέσων που
    έχουν ως μοναδικό σκοπό την εξουδετέρωση τεχνικών συστημάτων που έχουν τεθεί για την προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών.